Erken menopoz hem dünyada hem de ülkemizde gittikçe artıyor. Kadınlarda ortalama menopoz yaşı dünyada 51, ülkemiz içinse 49 dur.
Acaba erken menopozun tedavisi var mıdır?
Erken Menopoz Nedir? (Prematür Menopoz)
Menopoz kadın yumurtalarının ve yumurtalıklarının hormon üretimi fonksiyonlarını kaybetmesi sonucu doğal olarak adet görememesidir.
Son adetinin üzerinden 1 yıl geçmiş ise o kadın menopozda denilir. Ortalama menopoz yaşı 45- 55 yaş arasıdır. Bazen daha erken yaşlarda menopoz görülebilir. 40-45 yaşları arasındaki adetten kesilmeye erken menopoz, 40 yaşından önce adetten kesilmeye ise prematür menopoz denilir.
Erken menopozun görülme insidansı %5 civarındayken, 40 yaşın altındaki kadınların yaklaşık %1’i ve 30 yaşın altındaki kadınların %0,1’i erken menopoz yaşanılır.
Erken yumurtalık yetmezliği (POY), kadın kısırlığının ana nedenlerinden birini temsil eden, yumurtalık foliküllerinin 40 yaşından önce erken tükenmesi ile karakterize edilen bir yumurtalık kusurudur. Kadınlar otuzlu ve kırklı yaşlarında daha sık gebe kalma eğiliminde olduklarından, POF önemi sürekli olarak artmaktadır.
Erken yumurtalık yetmezliği geri dönüşümsüz olarak kabul edildi ve erken menopoz olarak tanımlandı; ancak, erken yumurtalık yetmezliği olan genç kadınların artık aralıklı yumurtalık işlevine sahip olduğu bilinmektedir.
Yumurtalık fonksiyonunun erken kaybı, önemli psiko-sosyal sıkıntı ve sağlık sorunlarına yol açar. Prematüre yumurtalık yetmezliği olan kadınların ölüm oranında aynı yaştaki kadınlara oranla yaklaşık iki kat artış vardır. Bu nedenle tedaviyi izlemek ve ileriki yaşamlarında sağlık risklerini en aza indirmek için kapsamlı bir değerlendirme, Hormon replasman tedavisi ve uzun süreli gözetim gerektirir.
Erken ve Prematür Menopoz Neden Olur?
Normalde her ay yumurtalıklardan bir yumurta salınır. Gebeliğin olması için yumurtlama ön koşuldur. İşte bu yumurtalar daha embriyogenez sırasında yumurtalıkta yaklaşık 7 milyon ilkel folikül olarak bulunur. Bu foliküllerin büyük çoğunluğu anne karnında ve doğduktan sonraki yaşamda atrezi nedeniyle kaybedilir. Bunların sadece 400-500’ü menopoza girmeden önce biter. Prematür menopoz olgularında bu foliküller çeşitli nedenlerle daha erken tükenir.
Bu tür mekanizmaları harekete geçirebilecek etiyolojik nedenler oldukça heterojendir ve kromozomal, genetik, otoimmün, metabolik, toksik, sigara, cerrahi müdahaleler, kanser, çevresel, beslenme enfeksiyöz ve iyatrojenik faktörleri içerir. Olguların %50 den fazlası idiopatiktir. Bu nedenle POY’nin kaynağı hala büyük ölçüde bilinmemek
35 ila 40 yaşları arasında risk artar. 30 yaşından önce bile POI görülmektedir.
Aile öyküsü. Ailede birincil yumurtalık yetmezliği öyküsü olması, bu bozukluğu geliştirme riskinizi artırır.
Genetik Nedenler
Menopoza girme yaşını belirleyen en temel etkenlerden biri kişinin annesinin menopoza girme yaşıdır. Bazı kadınlarda X kromozomu ve otozomları içerir. (Turner (XO) sendromu, Fragile X sendromu). Menopozun görünmesi gereken zamandan önce yumurta üretimi bozulur. Genetik araştırmalar, POY’ den etkilenen diğer kadın üyelerin olduğu bir aileden bir kadın doğduğunda, POY ‘un altında yatan genetik kusurların erken teşhisi için yararlı olabilir.
30 yaşından önce POY yaşayan tüm kadınlar, kromozomal değerlendirme için kan testi yapmalıdır. Anormalliğin saptanması, gebelik planlaması açısından aynı kusuru taşıyan diğer aile üyelerini, kız kardeşlerini veya kızlarını etkileyebileceğinden önemlidir.
Otoimmüm Nedenler
Yumurtalık dokusuna (otoimmün hastalık) bir bağışıklık sistemi yanıtıdır. POY olgularında, bağışıklık sisteminiz yumurtalık dokunuza karşı antikorlar üreterek yumurta içeren foliküllere ve yumurtaya zarar verir. Bağışıklık yanıtını neyin tetiklediği belirsizdir.
POY diğer otoimmün bozukluklarla da ilişkisi gözlenmiştir.
POY ‘ta otoimmün hasar over biyopsilerinin histolojik incelemesinde, lenfositik ve plazma hücresini ve yumurtalığın özellikle steroid üreten folikül hücrelerinin çevresinde enflamasyon ve perivasküler ve perinöral enflamatuvar infiltratlar gösterilmiştir. Bu görüntü sonuçta otoimmün yumurtalık yetmezliği teşhisi ve yumurtalık yıkımı tanısını alır. Prematür over yetmezliği olan kadınların teka hücrelerininin fonksiyonlarında yetersizlik vardır.
İşte bu enflamasyon karşımıza endometrioma, polikistik over, prematür menopoz bazen de açıklanamayan İnfertilite olarak gözlenir.
Diğer otoimmüm hastalıkların %20 sinin de POY ile ilişkisi olabilir.
Hem endokrin (Addison hastalığı, tiroit, hipoparatiroid, diabetes mellitus, hipofizit)
Endokrin olmayan (kronik kandidiyazis, idiyopatik trombositopenik purpura, vitiligo, alopesi, otoimmün hemolitik anemi, pernisiyöz anemi, sistemik lupus eritematoz (SLE), romatoid artrit, Crohn hastalığı, Sjogren sendromu, primer biliyer siroz ve kronik aktif hepatit, myastina gravis) otoimmün birliktelikler tarif edilmektedir. İşte bu otoimmüm hastalıklarının hepsi kronik enflamatuvar hastalıklarıdır.
Otoimmünitenin etkisiyle, ovaryan hormon üretiminde değişiklikler olur. Estrojen hormonu azalır, FSH ve LH beklenildiği gibi yükselir.
Stres
Prematür menopoz hastalarında stres çok önemlidir. Stres kortizol hormonunu ve enflamasyonu artırır. Buda vücuttaki pek çok hücrenin çalışmasını bozar.
Stres insanları kanser yapar o stres insanları menopoza sokar. Hastanın yaşadığı stresin onun yaşamında ne anlama geldiği önemlidir. Bunun için farkındalığını artırıp geçmişi ile yüzleşebilmelidir.
Cerrahi menopoz
Bazı sağlık problemleri nedeniyle bilinçli olarak hastanın menopoza sokulmasıdır.
Hemen hemen her pelvik cerrahinin hasar verme potansiyeli vardır. Cerrahi alanda kan akışı etkilenir ya da iltihaplanmaya neden olarak yumurtalık fonksiyonlarını bozar.
Yumurtalıklara yapılan cerrahi işlemlerde overler alınırsa hasta hızlıca menopoza girer.
Bu cerrahiler dramatik olarak yumurtalık fonksiyonlarını sonlandırır ve estrojen düzeyleri aniden düşer ve kadın menopoza girer.
Kanser tedavisi sonrası menopoz
Menopoz, kanser tedavisi için uygulanan kemoterapi (ilaç tedavisi) veya radyasyon (ışın tedavisi) sonrası meydana gelebilir. Bu tedaviler hücrelerdeki genetik materyale zarar verebilir. Kemoterapinin gonadotoksik etkisi büyük ölçüde ilaca ve doza bağımlıdır. Kemoterapi ve radyasyon kanser hücrelerini öldürebilir, ancak maalesef aynı zamanda sağlıklı hücreleri de öldürür. İşte yumurtalık hücreleri de risk altında olup bazen geçici, bazen de kalıcı olarak menopoza girer. Bu tedaviler erken yaşta verilirse erken menopoz görülür.
Toksik ajanlar
Sigara içen kadınların, sigara içmeyenlerden daha erken menopoza girdiği gözlenmiştir.
Sigara içmenin yumurtalık fonksiyonu üzerinde olası zararlı bir etkisi olduğu düşünülmektedir. Epilepsili kadınların yine erken menopoz riski olduğu görülmüştür.
Endokrin bozucuların, ağır metallerin, poliaromatik hidrokarbonlar, solventlerin, pestisitler, fitalatlar, plastikler ve endüstriyel kimyasallar yumurtalık fonksiyonunu etkileyerek hormonal, immün ve DNA yapısında bozulmalara yol açar. Bu durumlar erken menopozu tetiklemekte ve AMH yı düşürmekte ve oosit fonksiyonlarını bozmaktadır.
Erken Menopoz Şikayetleri Nelerdir?
- Menopoza doğru giderken ilk fark edilen adet düzensizliğidir.
Adetler seyrekleşebilir, sıklaşabilir ya da adet miktarları artıp azalabilir
- Ateş basmaları
- Gece terlemeleri
- Uyku problemleri
- Mod değişiklikleri, değişken ruh hali, baş ağrısı
- Konsantrasyon güçlüğü
- Stres yanıtında artma
- Vajinal ve mesaneye ait problemler
- Adenomyosiz, miyoma uteri, ovarian kistler
- Memelerde değişiklikler (kistler, premalign lezyonlar)
- Seksüel fonksiyonlarda azalma
- Kemik erimesi (osteoporoz)
- Kolesterol seviyesinde bozukluklar
- Göz, ağız, cilt kuruluğu
- Saçlarda dökülme
- Fertilitede azalma
- Prematür over yetmezliğinde kısırlık önemli bir problemdir ve çocuk sahibi olmayı geciktirmiş çiftler için yıkıcı olabilir.
Bu şikayetler menopozdan çok önce başlar.
Erken Menopoza Giren Kadın Ne Yapmalı?
(Doktora ne zaman başvurmalı)
40 lı yaşlarda ve daha küçük yaşlarda menopoza dair bahsedilen şikayetleri yaşıyorsanız doktora başvurmalısınız.
- Üç ay veya daha uzun süre adet görmediyseniz, ya da yaşadığınız adet düzensizliklerinin sebebini belirlemek için doktorunuza başvurun.
- Bir yıldan fazla çocuk sahibi olmaya çalışmış ve gebelik elde edemediyseniz.
- Ailede 40 yaşından önce menopoza giren varsa,
- Ailenizde veya sizde otoimmün bir hastalık varsa,
- (Örnek: Hashimato tidoiditi, Grave’s hastalığı, Lupus)
- Radyoterapi veya kemoterapi aldıysanız
Erken Menopoz Sağlık Sorunlarına Yol Açar mı?
Menopoza doğal sürecinden daha erken girmek en önce doğurganlıkla ilgili kaygı yaratır. Ancak daha başka sağlık sorunları da bu kişileri beklemektedir.
Östrojenin birçok olumlu etkisinden daha uzun süre yoksun kalınmaktadır.
İnfertilite, POY ‘un birincil etkisi erken girilen menopozdan dolayı İnfertilite sorunu yaşamasıdır. Nadir durumlarda, yumurtalar tükenene kadar hamilelik mümkündür.
Osteoporoz. Östrojen hormonu, güçlü kemiklerin korunmasına yardımcı olur.
Düşük östrojen seviyelerine sahip kadınların, kemik yapısı zayıflar ve daha kırılgan hale gelir. Osteoporoz gelişme riski yüksektir.
Depresyon veya kaygı. Düşük östrojen seviyelerinden kaynaklanan kısırlık riski ve diğer komplikasyonlar, bazı kadınların depresyona girmesine veya endişeli olmasına neden olur.
Demans, Alzheimer ve erken ölümler yaşanabilir.
Kalp hastalığı, hiperkolesterolemi veya iskemik hastalıklar erken östrojen kaybı riski artırabilir.
Cinsel isteksizlik, şiddetli nörolojik hastalıklar, metabolik bozukluklar yaşanabilir.
Erken Menopoz Tanısı Nasıl Konur?
İyi bir anamnez önemlidir. Kadının adet döngüleri, menopozal şikayetleri, ailede erken menopoz öyküsü, geçirilmiş pelvik cerrahileri, kemoterapi ya da radyoterapi ya da toksik ajanlara maruz kalıp kalmadığı sorgulanmalıdır.
Menopoz belirtileri yaşayan bir kadın doktora ulaştığında şikâyetlerini anlatması tanı açısından değerlidir. Prematür menopozda durum oldukça önemlidir. Kadın sadece menopoza girmez. Bedeni azalan östrojen hormonu nedeniyle pek çok olumsuzluğa açıktır.
Erken menopoza giren bir hastadan hangi testler istenir.
- Detaylı bir jinekolojik muayene yapılır.
- Gebelik testi: önceliğimiz kadının gebe olmadığının kanıtlanmalıdır.
- Hormon testleri istenir.
FSH, LH, Östrojen, İnhibin B, AMH
Kanda E2, FSH, LH gibi yumurtalık fonksiyonunu yansıtan hormon düzeyleri bakılarak konur. FSH yükselmesi genellikle LH’den daha belirgindir ve FSH değerinin >30 U/L olması yumurtalık yetmezliğinin göstergesidir FSH ve LH yüksek, E2 ise düşük bulunur,
AMH (Anti-müllerian hormon): Yumurtalık rezervi hakkında bilgi verir.
AMH düşüklüğü rezervin azaldığını işaret eder.
TSH (tiroit stimülan hormon): peri menopoz şikayetlerine benzer tablo oluşturur.
Ayırıcı tanı için istenen TSH hipotiroidi de yüksektir. Tiroid ve adrenal antikorları içeren otoantikor taraması, Tiroid fonksiyon testleri tiroit tutulumu yaygın olduğu için yararlıdır.
- PRL (prolaktin): ‘Süt hormonu’ olarak bilinen PRL yüksekliği adet düzenini bozar.
- Erken başlangıçlı POY için Karyotip ve X mutasyonu için genetik tarama testleri, pelvik ultrason ve yumurtalık biyopsisi yapılmalıdır.
- Meme ultrasonografisi ve gereken vakalarda kemik mineral dansitometrisi yapılmalıdır.
Erken Menopoz Nasıl Tedavi Edilir?
Prematür Over Yetmezliği tedavisi genellikle östrojen eksikliğinden kaynaklanan sorunlara odaklanılır. Östrojen tedavisi, osteoporozun önlenmesine yardımcı olabileceği gibi sıcak basmaları ve östrojen eksikliğinin diğer semptomlarını da hafifletir. Tedaviye progesteron desteği de eklenmelidir. Kullanılan HRT tedavisi adetinizin geri gelmesine neden olabilir, ancak yumurtalık fonksiyonunu eski haline getirmez.
Kliniğimizde menopoz hastalarına biyoeşdeğer hormon tedavisi uygulanmaktadır.
POY hastalarında menopoz sonrası östrojensiz süreç daha uzundur. Çok ciddi sağlık sorunları bu hastaları bekler.
Hastaya bütüncül bir bakış açısıyla yaklaşılır.
POY yönetiminin iki ana tıbbi konuyu ele alınması gerekir
- Hormon replasman tedavisi (HRT)
- Kısırlık.
POY ’lu kadınların takibinde yaklaşım:
- Kadınların bu özel sorunla başa çıkması için kişisel ve duygusal desteğe ihtiyaç duyarlar.
- HRT ‘yi izlemek ve sağlık için uzun süreli takip gerektirir. Menopoz semptomlarının giderilmesi için uzun süreli HRT gereklidir. (Vazo motor bozukluklar, cinsel işlev bozukluğu, ruh hali, yorgunluk, cilt sorunları, östrojen eksikliği, osteoporoz). HRT tedavisinin kontrollü ve çok sıkı takibi gerekir.
- Rehberlik ve danışmanlık hizmeti verilmelidir.
Yumurtlamanın iyileşme olasılığını tahmin etmek mümkün değildir. Ne varki İnfertilite önemli bir sorundur. Hastayla bu konular onu incitmeden paylaşılabilir. Evlat edinme veya oosit bağışı mevcut seçenekler arasındadır
İnfertilite için kanıtlanmış etkili bir tedavi yoktur.
- Yapılan genel laboratuvar tetkikleri sonrasında vücutta eksik olan vitamin ve mineraller yerine konulur. D vitamini, Çinko, magnezyum, iyot, B12, metilasyon sistemi desteklenir.
- İnsülin direnci tedavi edilir.
- Eliminasyon diyeti mutlaka gereklidir. Östrojen dengesizliği için, bağırsak sistemi düzenlenmelidir.
- Östrojen ve progesteron replasmanı genellikle endikedir. Burada da biyoeşdeğer hormon replasman yapılmalıdır.
- Vajinal östrojen ve testosteron takviyeleri kullanılabilir.
Östrojen için çok çeşitli HRT preparatları mevcuttur. Tedavide kullandığımız östrojen ve progesteron preparatları doğal hormonlardır.
HRT tedavisinde oral, transdermal, subkutan ve vajinal uygulanabilir. Kliniğimizde östrojeni ve progesteron daha çok transdermal ve intravajinal tercih ediyoruz. Doğal östrojenler spontan yumurtlamayı engellemez. Ayrıca yumurtlama ve gebelik de oluşabilir.
Kliniğimizde prematür menopoz hastalarına bütüncül bir bakış ile yaklaşıyoruz.
Kemik kaybının önlenmesine yönelik hastaya tavsiyelerde bulunulur. POY ‘lu hastaya
Iyileştirilmiş fiziksel aktivite, yeterli diyet, kalsiyum ve D vitamini ve kemik kaybını teşvik eden davranışlardan kaçınması, sigara ve alkol gibi kötüye kullanımından uzak durması önerilir.
Over rezervlerini ve mitokondri fonksiyonlarını güçlendiren destek ürünler kullanılır.
Vücuttaki kronik enflamasyona yönelik beslenme ve ozon tedavileri önerilir.
Psikoterapi POF hastaları için oldukça önemli bir süreçtir. Gerçek kendilikte, bilinç dışı dünyası anne olmayı reddederken yumurtaları neden susuyor. Konuşamayan bedeninin çığlığını terapi odasında seslendirmek gerek. Tabiki prematür menopoza giren kadının bu gerçeklikle yüzleşebilmeye hazır olması gerekmektedir.
Gebe Kalmak İstersem Ne Olur?
Yumurtalıklarınız ameliyatla alınmadığı sürece, over rezerviniz önemlidir. Yeter ki geç kalmayalım. Prematür menopozdaki hastaların yaklaşık %10 luk bir dilimi spontan adetlere ve hatta kendiliğinden yada yardımcı üreme tekniklerini kullanarak gebe kalabilmektedir.
Bunlarda hormonal dalgalanmalar veya biyokimyasal değerlerde dönüşümler olabilir.
Nadiren de arada yumurtlamayla karşılaşılanıp, İzole spontan gebelikler gözlenebilir.
Yumurtlamanın iyileşme olasılığını tahmin etmek mümkün değildir. Ancak kadınlarda infertilite olduğu gerçeğini de reddemeyiz.
Henüz evli olmayan, aradığı hayat arkadaşını bulamayan, zamanlaması anne için uygun olmayan hastalarımıza da yumurta dondurmayı tavsiye edebiliriz.
Erken Menopoza giren kadın sayısı artıyor mu?
Kadınlar ve günümüz; geçmişteki kadınların yaşantısına bakıldığında hangisi daha zorlayıcı tartışılır. Şimdiki dünyada beslenme anlayışı çok değişti. Doğal ürünlerden çok uzak besleniyoruz. Yapay hormonlara, kozmetiklere, deterjanlar, plastikler, toksik çevre şartları, pestisitler, herbisitler ve stres tüm hayatımızı kapsıyor.
Kadın artık çalışan dünyanın vazgeçilmez bir parçası, artık sadece evinin kadını ve çocuklarının annesi değil. Bu görevlerinin yanında okuyan, güçlü olmak zorunda kalan ve her şeye yetişen kariyer sahibi bir kadın. Sanki yüklerimiz biraz fazla. Sanki erkek egemen dünyanın karşısında durmak gibi. Belki de kadınlığımızdan çok kolay bir vazgeçiş bizi erken menopoza hazırlıyor olabilir mi?
KAYNAKLAR
Volume 27, Issue 4, 1 December 1998, Pages 989-1006
- PREMATURE OVARIAN FAILURE ,Author links open overlay panelSophia N. Kalantaridou MD, PhD a, Susan R. Davis MD, PhD b, Lawrence M. Nelson MD a
- Genes involved in human prematüre ovarian failure
İn Journal of Molecular Endocrinology
Luca Persani, Raffaella Rossetti, Chiara Cacciatore
online publication Date . nov 2010
2010 society for Endocrinology
Page:257-279
- Premature ovarian failure Deepti Goswami and Gerard S.Conway1 Department of Endocrinology, The Middlesex Hospital, London W1T 3AA, UK 1 To whom correspondence should be addressed. E-mail: g.conway@ucl.ac.uk
- Premature ovarian failure
Review, Open Access, Published: 06 April 2006, Paolo Beck-Peccoz & Luca Persani
- Premature ovarian failure